1 · Gözlem: dokun, bak, erit

Isıt Dondur

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: moleküllere yaklaş

Donarken moleküller sıraya girer ve aralarında boşluk kalır. Aynı molekül daha çok yer kaplar, buz daha hafif olur.

4 · Derin sır: kutuplar erirse?

1 · Gözlem: ek, sula, ışık ver

Sula Işık ver

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: yaprağın mutfağı

Yaprak, ışığın gücüyle su ve karbondioksiti şekere çevirir, oksijeni havaya verir. Işık azalınca şeker yapımı yavaşlar.

4 · Derin sır: havadaki oksijen

1 · Gözlem: lambayı oynat, gölgeyi izle

Lambayı yaklaştır Uzaklaştır

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: ışık düz gider

Işık düz gider. Çubuğa çarpan ışın geçemez, arkasında gölge oluşur. Güneş alçaldıkça gölge uzar.

4 · Derin sır: Güneş tutulması

1 · Gözlem: neyi çekiyor, neyi çekmiyor?

Yaklaştır Uzaklaştır

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: kutuplar

Her mıknatısın iki ucu var: Kuzey (K) ve Güney (G) kutup. Aynı kutuplar birbirini iter, farklı kutuplar çeker.

4 · Derin sır: pusula

1 · Gözlem: mikroskopla bak

Yakınlaştır Uzaklaştır

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: hücrenin içi

Çekirdek hücrenin yönetim merkezi. Mitokondri enerji üretir. Zar, neyin girip çıkacağına karar verir.

4 · Derin sır: hücreler nasıl çoğalır?

1 · Gözlem: kapalı kavanozdaki su

Güneşe koy Gölgeye koy

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: dört durak

Güneş suyu buharlaştırır. Buhar soğuyunca bulut olur. Bulut yağmur ya da kar yağdırır, su akarak denize döner.

4 · Derin sır: eski su

1 · Gözlem: yanardağı izle

Basıncı artır Uzaklaş

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: Dünya'nın katmanları

Mantonun sıcak kayaları yer yer eriyip magma olur. Magma yüzeye çıkınca lav adını alır.

4 · Derin sır: yanardağlar nerede?

1 · Gözlem: gezegenleri say

Yakınlaş Uzaklaş

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: yörüngeler

Güneş gezegenleri çeker. Gezegenler yan yan hızla gider. İkisi birleşince daire gibi bir yol çizerler. Yakındakiler daha hızlı döner.

4 · Derin sır: Merkür'de yıl

Küçük yol, hızlı gezegen: Merkür Güneş'in çevresini sadece 88 günde dolanır.

1 · Gözlem: teli titret

Teli çek Teli tut

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: ses dalgası

Ses parçacıkları itip çeker. Böylece sıkışık ve seyrek bölgeler dalga gibi ilerler. Parçacıkların kendisi gelmez, sadece sarsıntı yol alır.

4 · Derin sır: şimşek ve gök gürültüsü

1 · Gözlem: ampulü yak

Anahtarı kapat Anahtarı aç

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: elektrik halkası

Pil elektronları iter. Halka kapalıysa elektronlar döner ve ampul parlar. Halka açılırsa akım durur.

4 · Derin sır: pilleri bağla

Metaller elektronların rahat gezmesine izin verir. Plastik izin vermez.

1 · Gözlem: bırak ve izle

Elmayı bırak Topu fırlat

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: Dünya çeker

Dünya her şeyi merkezine doğru çeker. Buna yerçekimi denir. Büyük cisimlerin çekimi daha güçlüdür.

4 · Derin sır: Ay'da yerçekimi

Ay Dünya'dan küçüktür, o yüzden daha az çeker. Orada yerçekimi 6 kat azdır.

1 · Gözlem: nabzını say

Koş Dinlen

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: kalp bir pompa

Kalp kanı pompalar. Kan akciğerden oksijen alır, vücuda dağıtır ve kalbe geri döner.

4 · Derin sır: durmayan pompa

Kalbin gece gündüz çalışır. Bir günde yüz binden fazla atar.

1 · Gözlem: kim kimi yiyor?

Tavşanı çağır Tilkiyi çağır

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: enerji zinciri

Enerji Güneş'ten başlar. Ot enerjiyi alır. Tavşan otu yer, tilki de tavşanı yer. Enerji böyle el değiştirir.

4 · Derin sır: enerji piramidi

Her basamakta enerjinin çoğu kaybolur. Bu yüzden tepede az hayvan yaşar.

1 · Gözlem: ağaç dört mevsim

İleri Geri

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: eğik eksen

Dünya'nın ekseni eğiktir. Bir yarım küre Güneş'e dönünce orada yaz, uzaklaşınca kış olur.

4 · Derin sır: ters mevsimler

Biz yazken Güney Yarım Küre'de kış yaşanır. Mevsimler yarım kürelere göre ters işler.

1 · Gözlem: Ay her gece aynı mı?

Önceki gece Sonraki gece

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: Ay dönüyor

Ay'ın hep yarısı aydınlıktır. Dünya'dan bakınca aydınlık yüzün farklı kısımlarını görürüz.

4 · Derin sır: hep aynı yüz

Ay kendi etrafında Dünya'nın çevresini dönmesiyle aynı sürede döner. Bu yüzden hep aynı yüzü görürüz.

1 · Gözlem: balonu şişir

Üfle Bırak

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: rüzgâr nasıl oluşur?

Isınan hava hafifler ve yükselir. Soğuk hava boşluğu doldurur. Bu hareket rüzgârdır.

4 · Derin sır: yükseklik

Yükseğe çıktıkça hava incelir ve soğur. Dağın tepesinde nefes almak zordur.

1 · Gözlem: renkleri say

Yağmur Güneş

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: ışık kırılır

Beyaz ışık aslında renklerin karışımıdır. Su damlası her rengi biraz farklı kıvırır ve renkler ayrılır.

4 · Derin sır: renk sırası

Kırmızı en az, mor en çok kırılır. Bu yüzden kırmızı yayın dışında kalır.

1 · Gözlem: taşın içinde ne var?

Büyüt Küçült

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: katmanlar

Alttaki katmanlar daha eskidir. Fosiller bize o zamanlar kimin yaşadığını gösterir.

4 · Derin sır: dinozorlar

Bilim insanları dev bir kayanın Dünya'ya çarptığını gösteren izler buldu. Hava karardı, bitkiler azaldı.

1 · Gözlem: ışık ve karanlık

Işığı aç Işığı kıs

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: göz bir kamera

Işık merceğe girer ve arka duvara düşer. Beyin ters görüntüyü düzeltir.

4 · Derin sır: iki göz

İki göz aynı şeyi biraz farklı açıdan görür. Beyin farkı karşılaştırıp uzaklığı anlar.

1 · Gözlem: yer sallanıyor

Salla Durdur

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: fay hattı

Levhalar sürtünüp sıkışır. Sıkışma kopunca enerji dalgalar halinde yayılır. Buna deprem deriz.

4 · Derin sır: hazırlık

Sağlam bir masanın altına gir, başını koru ve sallantı geçene kadar tutun. Asansör kullanma.

1 · Gözlem: yolunu bul

Yakınlaş Uzaklaş

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: yön ve ölçek

Pusula yönü gösterir. Ölçek, haritadaki küçük mesafenin gerçekte ne kadar olduğunu anlatır.

4 · Derin sır: kuzey nerede?

Çoğu haritada kuzey yukarıdadır ama bu bir anlaşmadır. Haritacılar yön okuyla kuzeyi gösterir.

1 · Gözlem: eskiden nasıldı?

Geçmişe git Bugüne dön

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: zaman şeridi

Zaman şeridinde önce olan olay solda, sonra olan olay sağda durur. Böylece neyin neden önce geldiğini görürüz.

4 · Derin sır: yazıdan önce

Yazıdan önceki zamana tarih öncesi denir. Onu aletlerden ve resimlerden öğreniriz.

1 · Gözlem: alışveriş yap

Parayı ver Para üstü al

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: takastan paraya

Takasta herkesin istediği şey farklıdır. Para herkesin kabul ettiği ortak değer olunca alışveriş kolaylaştı.

4 · Derin sır: neden madeni para?

Metal bozulmaz, küçülmeden bölünür ve cepte taşınır. Bu yüzden herkes ona güvendi.

1 · Gözlem: kil tabletteki işaretler

Büyüt Çevir

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: nehir ve şehir

İlk şehirler Dicle ve Fırat gibi nehirlerin kıyısında kuruldu. Nehir su, verimli toprak ve ulaşım sağladı.

4 · Derin sır: nehir kıyısı

Nehir olmayan yerde ekin yetişmez, insanlar susuz kalır. Bu yüzden şehirler su kenarında büyüdü.

1 · Gözlem: kıtaları say

Yakınlaş Uzaklaş

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: okyanuslar

Yeryüzünün büyük bölümü okyanuslarla kaplıdır. Kıtalar bu suyun içinde büyük adalar gibi durur.

4 · Derin sır: en büyük

Pasifik Okyanusu tüm kıtaları bir araya getirsen bile onlardan daha büyüktür.

1 · Gözlem: ekmek nereden gelir?

İleri Geri

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: iş bölümü

Herkes bir işi öğrenir ve iyi yapar. Birbirimize ihtiyacımız vardır. Buna iş bölümü denir.

4 · Derin sır: usta eller

Aynı işi tekrar eden kişi daha hızlı ve hatasız olur. Üretim artar.

1 · Gözlem: mektup mu, mesaj mı?

Mektup yolla Mesaj yolla

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: sinyal

Tel boyunca elektrik sinyalleri gider. Sinyaller harfe ve sese çevrilir. Böylece haber saniyeler içinde ulaşır.

4 · Derin sır: yolun süresi

Haberleşme hızı teknolojiyle arttı. Önce atlar, sonra tel, şimdi internet.

1 · Gözlem: trafik ışığı

Kırmızı Yeşil

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: oy verme

Herkes oyunu verir. Oyları sayarız. En çok oyu alan seçenek kazanır. Her oy eşit sayılır.

4 · Derin sır: kurala uymak

Kurallar herkesi korur. Biri uymazsa diğerleri de güvenlik kaybeder.

1 · Gözlem: çöl ve kutup

Çöle git Kutba git

2 · Neden? Tahmin et, sonra dene

3 · Mekanizma: enlem kuşakları

Dünya'nın ortası sıcak, kutuplar soğuktur. Enlem arttıkça ışınlar eğik gelir ve ısı azalır.

4 · Derin sır: iklim nedir?

Hava durumu günden güne değişir. İklim, bir yerin yıllarca süren ortalamasıdır.